Nasz Twitter STREFA POLITOLOGII - OD ABSOLWENTÓW DLA UCZNIÓW I STUDENTÓW
Nasz profil na Facebooku
STRONA GŁÓWNA
PSYCHOLOGIA
Działania twórcze
Projekt własnego przedsięwzięcia
Przywództwo i kierowanie zespołem
Technika negocjacji
Zarządzanie kadrami
Przywództwo w państwach totalitarnych XX wieku
Psychologia polityki
Decydowanie polityczne
Komunkowanie polityczne
Zarządzanie i komunikowanie społeczne
ETYKA I FILOZOFIA
Etyka
Filozofia
Historia myśli politycznej
Myśl polityczna
Współczesne idee polityczne
PAŃSTWO, PRAWO, POLITYKA
Współczesne systemy polityczne
System polityczny i prawny RP
Partie i systemy partyjne
Ruchy społeczne
Teoria administracji publicznej
Prawo administracyjne
Prawo europejskie
Fundusze pomocowe i strukturalne
Samorząd i wspólnoty lokalne
Polityka gospodarcza i społeczna
Teoria polityki
Socjologia polityki
Metodologia badań politologicznych
MIĘDZYNARODOWO
Międzynarodowe stosunki polityczne
Koncepcje współczesnych stosunków międzynarodowych
Międzynarodowe stosunki gospodarcze
Konflikty współczesnego świata
Relacje transatlantyckie
Organizacje międzynarodowe
Społeczeństwa obywatelskie Europy
Problemy narodowościowe w Europie
PRACE DYPLOMOWE
FORUM
KONTAKT




































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































PROBLEMY NARODOWOŚCIOWE W EUROPIE

WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I BANKOWOŚCI W POZNANIU
FILIA WE WROCŁAWIU

  

Kierunek: POLITOLOGIA
Tryb: niestacjonarny na odległość
Semestr: IV
Poziom studiów: DRUGIEGO STOPNIA
Imię i nazwisko: Wojciech Kaniuka

 

 

Postanowienia dotyczące mniejszości narodowych w umowach multi- i bilateralnych wiążących Polskę 

 

Praca z  przedmiotu: Problemy narodowościowe w Europie

Wykładowca: dr Adam Banaszkiewicz

Rzeczpospolita Polska stanowi stronę wielu umów międzynarodowych, które regulują problemy z zakresu praw człowieka – odnoszących się również do mniejszości narodowych. Do najważniejszych wielostronnych umów międzynarodowych, z których wynikają prawno-międzynarodowe zobowiązania dla Polski należy zaliczyć: Powszechną Deklarację Praw Człowieka, Konwencję przeciwko dyskryminacji w dziedzinie oświaty UNESCO, Międzynarodową konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych oraz Konwencję praw dziecka, Konwencję Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 111 w sprawie dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu, a także jedyną dotychczas wielostronną umowę międzynarodową, która jest poświęcona w całości ochronie praw mniejszości narodowych – Konwencję ramową Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych, podpisaną w Strasburgu w 1994 roku i ratyfikowaną przez Polskę sześć lat później1.

1. Ustawa o ratyfikacji konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych, Dz.U. 00.50.579.

Poza wymienionymi wielostronnymi umowami międzynarodowymi przez Rzeczpospolitą zostały zawarte także umowy o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy ze wszystkimi państwami sąsiedzkimi, które również regulują sytuację prawną mniejszości narodowych. Poza umową polsko-niemiecką, nie zawierają one definicji pojęcia mniejszości narodowych; jest w nich jedynie zawarte stwierdzenie, że przynależność do mniejszości opiera się na indywidualnym wyborze, nie zaś na kryteriach obiektywnych. W umowach bilateralnych trzonem ochrony mniejszości są indywidualne i grupowe prawa, które umożliwiają członkom mniejszości narodowych zachowanie ich etnicznej, kulturalnej i językowej tożsamości. Mamy więc tutaj do czynienia z prawem do swobodnego posługiwania się własnym językiem, tworzenia własnych instytucji i organizacji oraz utrzymywania kontaktów i związków z krajem macierzystym. Część z tych umów gwarantuje swobodę wyznawania i praktykowania własnej religii, w tym także prawo do praktyk religijnych we własnym języku, łącząc w ten sposób prawa językowe z wolnością wyznania. W większości umów bilateralnych przewidziana jest także możliwość tworzenia własnych organizacji i stowarzyszeń, poza tym niektóre z nich zawierają klauzulę lojalności wobec państwa zamieszkania. Poza umowami z krajami sąsiedzkimi Polska zawarła traktaty o przyjaznej współpracy także z Węgrami, Rumunią, Królestwem Hiszpanii, Bułgarią, Republiką Mołdawii, Republiką Uzbekistanu, Grecją oraz Turcją.

Zakres praw gwarantowanych jest różny w poszczególnych umowach bilateralnych. Różnorodność ta jest spowodowana licznymi czynnikami – np. aktywnością danej grupy mniejszościowej, jej liczebnością oraz wzajemnymi stosunkami Polski z państwami sąsiednimi.

Pierwsza w kolejności została podpisana umowa z Republiką Federalną Niemiec. Przed podpisaniem z tym państwem porozumienia o dobrym sąsiedztwie była konieczna regulacja wzajemnych stosunków. Za pierwszy krok w tym kierunku uważane jest wspólne oświadczenie wygłoszone na zakończenie wizyty kanclerza RFN Helmuta Kohla w Polsce w 1989 roku. Obydwa państwa zobowiązały się w nim do umożliwienia osobom i grupom polskiego, względnie niemieckiego pochodzenia bądź osobom, które przyznają się do języka, kultury lub tradycji drugiej strony – zachowanie i rozwijanie ich tożsamości kulturowej. Wtedy też ustalono również, iż sprawy mniejszości niemieckiej w Polsce i mniejszości polskiej w Niemczech zostaną uregulowane w traktacie o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Helmut Kohl nawiązał do tej koncepcji podczas przemówienia w Bundestagu z okazji uchwalenia rezolucji w sprawie potwierdzenia granicy polsko-niemieckiej 21 czerwca 1990 roku.

Podpisanie traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy nastąpiło 17 czerwca 1991 roku w Bonn po przeprowadzeniu sześciu rund rozmów. Znaczenie tego traktatu zostało podkreślone przez ambasadora Republiki Federalnej Niemiec w Rzeczpospolitej Polskiej dra Güntera Knackstedta w przedmowie do opublikowanych wspólnie przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych RFN oraz Ambasadę Rzeczpospolitej Polskiej w Kolonii tekstów traktatu granicznego i traktatów o dobrym sąsiedztwie. Mniejszości niemieckiej w Polsce i osobom pochodzącym z Polski, a mieszkającym w Niemczech została przypisana funkcja pomostu między obydwoma krajami i narodami. Po raz pierwszy po drugiej wojnie światowej mniejszość niemiecka została formalnie uznana i stworzono zabezpieczenie prawne dla jej rozwoju na rdzennych terenach ojczystych.

Polsko-niemiecki traktat w porównaniu z podobnymi traktatami, jakie zostały podpisane z innymi krajami sąsiednimi zawiera dosyć szerokie regulacje dotyczące mniejszości narodowych, a także definicję pojęcia mniejszości niemieckiej w Polsce. Mamy tutaj do czynienia z jedynym zawartym przez nasze państwo traktatem o dobrym sąsiedztwie, w którym zostało zdefiniowane pojęcie mniejszości narodowej. Zgodnie z artykułem dwudziestym tegoż trakatu mniejszość niemiecką stanowią osoby z polskim obywatelstwem, które są pochodzenia niemieckiego lub przyznają się do języka, kultury czy też tradycji niemieckiej2.

2. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, podpisany w Bonn dnia 17 czerwca 1991 r., Dz.U. 92.14.56, art. 20.

Zostały wskazane jednocześnie kryteria, które w prawie międzynarodowym są powszechnie stosowane przy wyróżnianiu mniejszości narodowych. Poza definicją mniejszości w tym samym artykule wymieniono także prawa przyznane osobom należącym do mniejszoś-ci – zarówno mniejszości niemieckiej w Polsce, jak i mniejszości polskiej w Niemczech. Mają one prawo – zarówno indywidualnie jak i grupowo – do swobodnego wyrażania, zachowania i rozwijania swojej tożsamości etnicznej, kulturalnej i religijnej bez jakiejkolwiek próby asymilacji wbrew ich woli. Posiadają prawo do pełnego i skutecznego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa.

Jest tutaj mowa o prawach podstawowych, których zapewnienie wynika z międzynarodowych zobowiązań obydwu stron, które zawarły w traktacie szczegółowe prawa mniejszości narodowych, gdzie znalazły się prawa do:
- swobodnego posługiwania się językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznie, dostępu do informacji w tym języku, jej rozpowszechniania i wymiany,
- zakładania i utrzymywania własnych instytucji, organizacji lub stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i religijnych, mogących ubiegać się o pomoc publiczną, zgodnie z prawem krajowym oraz posiadających równoprawny dostęp do środków przekazu swojego regionu,
- wyznawania i praktykowania swojej religii, prowadzenia oświatowej działalności religijnej w języku ojczystym,
- ustanawiania i utrzymywania nie zakłóconych kontaktów między sobą w obrębie swojego kraju, jak również kontakty poprzez granice z obywatelami innych państw, z którymi łączą ich wspólne pochodzenie etniczne lub kulturowe, dziedzictwo kulturalne lub przekonania religijne,
- używania swych imion i nazwisk w brzmieniu języka ojczystego,
- zakładania i utrzymywania organizacji lub stowarzyszeń w obrębie swojego kraju oraz uczestniczenia w międzynarodowych organizacjach pozarządowych,
- korzystania na równi z innymi ze skutecznych środków prawnych dla urzeczywistnienia swoich praw zgodnie z prawem krajowym.

Jak pisze Tadeusz Białek „Artykuł 21 zawiera natomiast odpowiednie zobowiązania Polski i Niemiec, które mają zapewnić zagwarantowanie przyznanych mniejszościom praw. Zgodnie z nim strony w szczególności podejmą współpracę mającą na celu umacnianie pokojowego współżycia i dobrego sąsiedztwa obu narodów i przyczynienie się do porozumienia i pojednania między nimi. Będą także umożliwiać i ułatwiać podejmowanie działań na rzecz wspierania członków mniejszości i ich organizacji. Kolejne zobowiązania dotyczą zapewnienia nauczania języka ojczystego mniejszości lub w ich ojczystym języku w publicznych placówkach oświatowych i tam, gdzie to możliwe i konieczne, posługiwania się językiem ojczystym wobec władz publicznych. Strony traktatu zobowiązują się nadto szanować prawo członków grup mniejszościowych do skutecznego uczestnictwa w sprawach publicznych, łącznie z udziałem w sprawach dotyczących ochrony i wspierania ich tożsamości”3.

3. T. Białek, Międzynarodowe standardy ochrony praw mniejszości narodowych i ich realizacja na przykładzie Białorusi, Litwy i Ukrainy, Warszawa 2008, s. 124.

Istotne było umieszczenie w tekście traktatu klauzuli lojalności ze względu na uwarunkowania historyczne oraz na skrajne czasem postulaty Związku Wypędzonych, głoszone podczas przygotowań do podpisania traktatu. Klauzula ta odpowiada określonym standardom europejskim, które zostały zawarte w deklaracji kopenhaskiej OBWE. Każdy, kto należy w Rzeczpospolitej Polskiej lub w Republice Federalnej Niemiec do grup mniejszości narodowych ma obowiązek, jak każdy obywatel, być lojalną wobec odnośnego państwa, kierując się obowiązkami, które wynikają z jego ustawodawstwa.

Artykuł 22 traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy zawiera także zakazane działania sprzeczne z postanowieniami Aktu Końcowego OBWE, takie jak kwestionowanie integralności terytorialnej czy prowadzenie jakichkolwiek działań wbrew celom i zasadom Karty Narodów Zjednoczonych. W wyniku tego kwestia mniejszości narodowych w Polsce i RFN została rozwiązana w sposób, który odpowiada międzynarodowym standardom.

Do tekstu traktatu dołączono także list intencyjny polskiego ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego do ministra spraw zagranicznych RFN Hansa Dietricha Genschera. Jest w nim mowa o utworzeniu przez polski rząd Komisji do spraw Mniejszości Narodowych oraz Rady Doradczej złożonej z przedstawicieli mniejszości. Oprócz tego w województwach zamieszkiwanych przez mniejszości narodowe postanowiono powołać specjalnych pełnomocników wojewodów do spraw mniejszości.

Poza tym minister Krzysztof Skubiszewski wspomniał o braku możliwości dopuszcze-nia na tradycyjnych obszarach osiedlania mniejszości niemieckiej w Rzeczpospolitej Polskiej oficjalnych nazw topograficznych także w języku niemieckim. W literaturze umowę polsko-niemiecką określa się często jako wzorcowe rozwiązanie gwarancji praw mniejszości.

6 października 1991 roku w Krakowie została zawarta umowa o dobrym sąsiedztwie i przyjacielskiej współpracy z Czeską i Słowacką Republiką Federacyjną. W artykule ósmym zostały zawarte ogólne uprawnienia i potwierdzenia, że osoby należące do mniejszości w tych krajach: „mają prawo, indywidualnie jak też wespół z członkami swej grupy do swobodnego wyrażania, zachowania i rozwijania swej tożsamości etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej oraz rozwijania swej kultury we wszystkich kierunkach, bez jakichkolwiek prób jej asymilacji wbrew ich woli”4. Strony zobowiązały się do wypełniania tych postanowień zgodnie z międzynarodowymi standardami.

4. Układ między Rzeczpospolitą Polską a Czeską i Słowacką Republiką Federacyjną o dobrym sąsiedztwie, solidarności i przyjacielskiej współpracy, Dz.U. 92.59.296.

Ustęp drugi artykułu ósmego konkretyzuje przewidziane dla mniejszości narodowych prawa. Przyznaje on im prawo do:
- swobodnego posługiwania się swoim językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznym – i obok potrzeby znajomości języka urzędowego lub języków urzędowych danego państwa – posługiwania się językiem ojczystym w urzędach państwowych, zgodnie z prawem krajowym,
- dostępu do informacji w języku ojczystym, jej rozpowszechniania i wymiany,
- odpowiednich możliwości nauczania swojego języka ojczystego i nauki w swoim języku ojczystym,
- zakładania i utrzymywania własnych instytucji, organizacji i stowarzyszeń gospodarczych, oświatowych, kulturalnych i religijnych.

Kolejne ustępy zawierają postanowienia, które dotyczą obowiązku lojalności wobec swojego państwa i przestrzegania prawa krajowego. Zwrócono także uwagę na fakt, iż przynależność do mniejszości jest sprawą osobistego wyboru i nie powinna mieć niekorzystnych następstw dla osób, które należą do mniejszości.

W tym samym dniu został także podpisany układ między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Węgierską. Ustalono w nim, że podstawą ochrony praw mniejszości będą zobowiązania przyjęte w ramach OBWE i umowach międzynarodowych. Polska i Węgry zobowiązały się: „że każda z nich będzie udzielała pomocy zamieszkałej na jej terytorium grupie etnicznej drugiej Umawiającej się Strony w pielęgnowaniu kultury, języka i szkolnictwa oraz w utrzymywaniu związków z krajem macierzystym…”5.

5. Układ o przyjacielskiej i dobrosąsiedzkiej współpracy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Węgierską, Dz.U. 92.59.298, art. 6.2.

W dniu 18 maja 1992 roku został zawarty układ z Ukrainą. Zapewnia on mniejszościom narodowym prawo do zachowania i rozwijania swojej tożsamości przy zachowaniu obowiązku lojalności wobec swojego państwa. W umowie, jaką zawarły obie strony znalazło się potwierdzenie, że przynależność do mniejszości jest sprawą indywidualnego wyboru i nie mogą wiązać się z tym żadne negatywne konsekwencje. Znajdują się tam szczególnie wymienione prawa do:
- „nauczania i uczenia się języka ojczystego i w języku ojczystym, swobodnego posługiwania się nim, dostępu, rozpowszechniania i wymiany informacji w tym języku;
- zakładania i utrzymywania własnych instytucji i stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i religijnych;
- wyznawania i praktykowania swej religii;
- używania imion i nazwisk w brzmieniu przyjętym dla języka ojczystego;
- ustanawiania i utrzymywania niezakłóconych kontaktów między sobą w obrębie zamieszkania i poprzez granice”6.

6. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy, Dz.U. 93.125.573, art. 11.1.

Zupełnie inny od wcześniej omawianych jest traktat z Federacją Rosyjską, zawarty 22 maja 1992 roku w Moskwie. Dotycząca mniejszości narodowych klauzula jest w nim bardzo ograniczona i właściwie poza oświadczeniami o przestrzeganiu praw człowieka i praw mniejszości zgodnie z postawieniami układów międzynarodowych, a zwłaszcza deklaracji praw człowieka, międzynarodowych paktów praw człowieka i dokumentów OBWE, przyznaje jedynie swobodę wyznania: „Strony uznają wolność wyznania za jedno z podstawowych praw człowieka i będą kierować się zasadą, gwarantując zgodnie ze swoim z ustawodawstwem, obywatelom Rzeczpospolitej Polskiej pochodzącym z Rosji i obywatelom Federacji Rosyjskiej polskiego pochodzenia, niezależnie od ich narodowości i wyznania, prawo posiadania i swobodnego dostępu do obiektów i miejsc kultu religijnego, a także do wychowania i edukacji religijnej”7.

7. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy, Dz.U. 93.61.291, art. 16.2.

Oprócz tego – tak, jak w innych umowach – mniejszości narodowe mają zagwarantowaną możliwość zachowania i rozwijania swojej etnicznej tożsamości, kultury oraz języka.

W dniu 23 czerwca 1992 roku został zawarty traktat z Białorusią, w którym sprawom mniejszości narodowych zostało poświęconych aż pięć obszernych artykułów. Polska i Białoruś zobowiązują się do przestrzegania międzynarodowych standardów, które dotyczą ochrony mniejszości i zapewniają równość wobec prawa oraz możliwość zachowania i rozwijania swojej tożsamości narodowej bez jakiejkolwiek dyskryminacji z tego powodu. Oprócz tego obydwa kraje postanawiają podjąć współpracę w zakresie ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych i szanować ich prawo do uczestnictwa w sprawach publicznych, które dotyczą ochrony i utrzymania ich tożsamości. Mniejszościom narodowym w sposób szczegól-ny zapewnia się prawo do:
- „swobodnego posługiwania się językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznym, dostępu do informacji w tym języku, jej rozpowszechniania i wymiany, a także używania swych imion i nazwisk w brzmieniu przyjętym dla języka ojczystego;
- zakładania i utrzymywania własnych instytucji, organizacji lub stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i innych […] zgodnie z prawem krajowym korzystać z dostępu do środków masowego przekazu, a także uczestniczyć w działalności międzynarodowych organizacji pozarządowych;
- wyznawania i praktykowania swej religii […]
- ustanawiania i utrzymywania niezakłóconych kontaktów między sobą na terytorium swego państwa, jak również kontaktów poprzez granice z obywatelami innych państw, z którymi łączą je wspólne pochodzenie etniczne lub narodowe, dziedzictwo kulturalne lub przekonania religijne;
- korzystania ze środków prawnych, przewidzianych ustawodawstwem wewnętrznym państwa zamieszkania dla urzeczywistnienia i ochrony swych praw”8.

8. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy, Dz.U. 93.61.291, art. 16.2.

1 lipca 1992 roku Rzeczpospolita Polska zawarła traktat z Republiką Łotewską, który jest podobny do tego z Białorusią. Wśród gwarantowanych praw znalazło się dodatkowo prawo „posiadania własnej prasy i wydawnictw oraz dostępu do radia i telewizji swojego regionu”9.

9. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Łotewską o przyjaźni i współpracy, Dz.U. 93.114.502, art. 15.2.

Brzmienie traktatu z Rosją odnośnie mniejszości narodowych jest nieco lakoniczne – podobnie jest w przypadku Estonii, o czym świadczy artykuł piętnasty traktatu z Republiką Estońską, który Polska zawarła 2 lipca 1992 roku. W tym przypadku strony także powołują się na międzynarodowe standardy ochrony praw człowieka i zapewniają możliwość zachowania swojej etnicznej tożsamości i kultury, a z praw szczególnych przyznają mniejszością jedynie wolność wyznania10.

10. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Estońską o przyjaznej współpracy i bałtyckim dobrosąsiedztwie, Dz.U. 93.121.536, art. 15.

26 kwietnia 1994 roku została z kolei podpisana w Wilnie jako ostatnia umowa z Republiką Litewską. Polska i Litwa zobowiązały się przestrzegać międzynarodowych standardów dotyczących ochrony praw mniejszości narodowych. Sytuacja mniejszości polskiej na Litwie i mniejszości i mniejszości litewskiej w Polsce jest regulowana w traktacie przez artykuły 13 – 16. Do umowy nie została wprowadzona definicja mniejszości, jednak strony określają, że chodzi o osoby, które posiadają obywatelstwo jednego z państw i są pochodzenia bądź przyznają się do narodowości drugiej ze stron umowy. Osoby takie indywidualnie lub grupowo mają prawo do swobodnego wyrażania, zachowania i rozwijania swej tożsamości narodowej, kulturowej, językowej i religijnej, bez jakiejkolwiek dyskryminacji i przy zachowaniu pełnej równości wobec prawa. Państwa strony potwierdzają, że przynależność do mniejszości narodowej jest sprawą indywidualnego wyboru dokonywanego przez osobę i nie może mieć dla niej negatywnych następstw11.

11. Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, Dz.U. 95.15.71, art. 13.

14 i 15 artykuł powyższego traktatu zawierają katalog gwarantowanych mniejszościom praw oraz zobowiązań stron, dzięki którym prawa te będą mogły być realizowane. Artykuł 14 zawiera postanowienia mówiące, że osoby należące do mniejszości narodowych mają w szczególności prawo do:
- „swobodnego posługiwania się językiem mniejszości narodowej w życiu prywatnym i publicznie, dostępu do informacji w tym języku, jej rozpowszechniania i wymiany oraz posiadania własnych środków masowego przekazu,
- uczenia się języka swojej mniejszości narodowej i pobierania nauki w tym języku,
- zgodnego z prawem krajowym zakładania i utrzymywania własnych instytucji, organizacji lub stowarzyszeń, w szczególności kulturalnych, religijnych i oświatowych, w tym szkół wszystkich szczebli, które mogą ubiegać się o dobrowolne wkłady finansowe i inne, z kraju i z zagranicy, jak również o pomoc publiczną, oraz uczestniczenia w międzynarodowych organizacjach pozarządowych,
- wyznawania i praktykowania swojej religii, w tym nabywania, posiadania i wykorzystywania materiałów religijnych oraz prowadzenia oświatowej działalności religijnej w języku mniejszości narodowej,
- ustanawiania i utrzymywania nie zakłóconych kontaktów między sobą w obrębie swego kraju, jak również kontaktów poprzez granice z obywatelami innych państw, z którymi łączy ich wspólne pochodzenie narodowe,
- używania swych imion i nazwisk w brzmieniu języka mniejszości narodowej, szczególnie regulacje dotyczące pisowni nazwisk zostaną określone w odrębnej umowie,
- uczestniczenia w życiu publicznym bezpośrednio lub za pośrednictwem swobodnie wybranych przedstawicieli na szczeblu władz państwowych i lokalnych oraz dopuszczenia do służby publicznej na równi z innymi obywatelami"12.

12. Idem, art. 14.

W artykule piętnastym są zawarte gwarancje, że strony będą chroniły tożsamość narodową, kulturową, językową i religijną mniejszości oraz tworzyły warunki jej rozwijania, dlatego też:
- „rozważą dopuszczenie używania języków mniejszości narodowych przed swymi urzędami, szczególnie zaś w tych jednostkach administracyjno-terytorialnych, w których dużą część ludności stanowi mniejszość narodowa,
- zapewnią mniejszością dostęp do publicznych środków masowego przekazu,
- zapewnią odpowiednie możliwości nauczania języka mniejszości narodowej i pobierania nauki w tym języku w przedszkolach, szkołach podstawowych i średnich,
- będą podejmować niezbędne środki ochrony tożsamości mniejszości narodowej po należytej konsultacji, łącznie z kontaktami z organizacjami lub stowarzyszeniami grup wymienionych w art. 13 ust. 2,
- będą uwzględniać historię i kulturę grup wymienionych w art. 13 ust. 2 w związku z nauczaniem historii i kultury w placówkach oświatowych,
- powstrzymają się od jakichkolwiek działań mogących doprowadzić do jakiejkolwiek asymilacji członków mniejszości narodowej wbrew ich woli oraz zgodnie ze standardami międzynarodowymi powstrzymają się od działań, które prowadziłyby do zmian narodowościowych na obszarach zamieszkałych przez mniejszości narodowe”13.

13. Idem, art. 15.

Polsko-litewski traktat zawiera również klauzulę lojalności i zobowiązanie dla mniejszości narodowych do przestrzegania ustawodawstwa państwa swojego zamieszkania14.

14. Idem, art. 16 ust. 2.

Bilateralne uzgodnienia zawierają najczęściej zobowiązanie do zagwarantowania mniejszościom narodowym podstawowych swobód, aby ich statut nie odbiegał zbytnio od sytuacji większości obywateli danego kraju. Tego typu gwarancje przyznawane są przez państwa na zasadzie wzajemności. W żadnej z tych umów nie zostały wyróżnione jakieś specjalne postanowienia, które właściwie powtarzają się w regulacjach zawartych w międzynarodowych standardach z zakresu ochrony praw mniejszości. Należy w tym miejscu szczególnie wspomnieć o przyznaniu w traktacie z Białorusią i Republiką Federalną Niemiec osobom należącym do mniejszości możliwości korzystania ze środków prawnych w celu urzeczywistnienia ich praw.

Zdaniem cytowanego już wcześniej Tadeusza Białka „Dzięki uwzględnieniu praw poszczególnych mniejszości w traktatach o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy osoby należące do mniejszości mogą mieć poczucie, że właściwe organy państwowe rzeczywiście interesują się ich losem i sytuacją. W gorszym pod tym względem położeniu znajdują się mniejszości, których interesów nie reprezentuje żadne państwo, np. mniejszość romska. Te grupy mogą korzystać jedynie z praw przewidzianych dla nich w ramach wielostronnych porozumień”15.

15. T. Białek, Międzynarodowe…, op. cit., s. 131.

Bibliografia:

T. Białek, Międzynarodowe standardy ochrony praw mniejszości narodowych i ich realizacja na przykładzie Białorusi, Litwy i Ukrainy, Warszawa 2008.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Federacją Rosyjską o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy
, Dz.U. 93.61.291, art. 16.2.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, podpisany w Bonn dnia 17 czerwca 1991 r., Dz.U. 92.14.56, art. 20.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Białoruś o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, Dz.U. 93.118.527, art. 15.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Estońską o przyjaznej współpracy i bałtyckim dobrosąsiedztwie, Dz.U. 93.121.536, art. 15.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, Dz.U. 95.15.71, art. 13.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Łotewską o przyjaźni i współpracy, Dz.U. 93.114.502, art. 15.2.

Traktat między Rzeczpospolitą Polską a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy, Dz.U. 93.125.573, art. 11.1. 

Układ między Rzeczpospolitą Polską a Czeską i Słowacką Republiką Federacyjną o dobrym sąsiedztwie, solidarności i przyjacielskiej współpracy, Dz.U. 92.59.296.

Układ o przyjacielskiej i dobrosąsiedzkiej współpracy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Węgierską, Dz.U. 92.59.298, art. 6.2.

Ustawa o ratyfikacji konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych, Dz.U. 00.50.579.

WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I BANKOWOŚCI W POZNANIU
FILIA WE WROCŁAWIU

  

Kierunek: POLITOLOGIA
Tryb: niestacjonarny na odległość
Semestr: IV
Poziom studiów: DRUGIEGO STOPNIA
Imię i nazwisko: Wojciech Kaniuka

 

 

Struktura narodowościowa w Polsce. Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych zamieszkujących w Polsce 

 

Praca z  przedmiotu: Problemy narodowościowe w Europie

Wykładowca: dr Adam Banaszkiewicz
Niemcy.
Mniejszość niemiecka stanowi najliczniej reprezentowaną mniejszość narodową w Polsce. Liczy ona około 350 – 500 tysięcy osób – w literaturze niemieckiej widnieje nawet liczba miliona osób. Spotkać ją można na terenach województw: opolskiego, śląskiego, dolnośląskiego, warmińsko-mazurskiego i kujawsko-pomorskiego.

Jej przedstawiciele to w większości katolicy, natomiast nieliczni deklarują protestantyzm – Kościół Ewangelicko-Augsburski.

Niemcy stanowią większość mieszkańców w części gmin województwa opolskiego, przez co ich rola we władzach samorządowych jest znaczna. Od czasu wyborów w 1991 roku przedstawiciele mniejszości niemieckiej zasiadają w polskim parlamencie.

W Polsce mniejszość niemiecka spośród wszystkich mniejszości ma największą liczbę organizacji. Najważniejsze z nich to: Związek Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce – liczy dziesięciu stałych członków, Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców na Śląsku Opolskim, Zarządy Wojewódzkie Towarzystw Społeczno-Kulturalnych Niemców w województwie śląskim, zachodniopomorskim, wielkopolskim, łódzkim, lubuskim, dolnośląskim i pomorskim, Zarząd Wojewódzki Związku Stowarzyszeń Niemieckich w byłych Prusach Wschodnich, Zarząd Wojewódzki Związku Ludności Pochodzenia Niemieckiego w województwie kujawsko-pomorskim oraz siedmiu członków stowarzyszonych: Związek Śląskich Rolników, Związek Śląskich Kobiet Wiejskich, Śląskie Towarzystwo Medyczne, Górnośląskie Towarzystwo Śpiewacze, Towarzystwo Dobroczynne Niemców na Śląsku, Niemieckie Towarzystwo Oświatowe, Związek Młodzieży Mniejszości Niemieckiej w RP.

Poza strukturami Związku Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce funkcjonują liczne organizacje mniejszości niemieckiej, do których należą: Olsztyńskie Stowarzyszenie Mniejszości Niemieckiej, Stowarzyszenie Mazurskie, Niemiecka Wspólnota „Pojednanie i Przyszłość”, Śląskie Stowarzyszenie Samorządowe, Konwersatorium im. Eichendorffa, Stowarzyszenie Autorów i Twórców mniejszości niemieckiej w Polsce z siedzibą w Bytomiu.

Przez mniejszość niemiecką organizowane są liczne imprezy kulturalne, wydaje ona także kilka tytułów prasowych, które są adresowane do różnych grup społecznych. Najważniejsze z nich to: „Schechischers Wochenblatt” (tygodnik), „Hoffnung” (miesięcznik), „Masurishe Storchenpost” (miesięcznik), „Mitteliungsblatt” (miesięcznik), „Biuletyn Informacyjno-Kulturalny” (co dwa miesiące) oraz „Zeszyty Edukacji Kulturalnej” (kwartalnik).

Ukraińcy.
Są mniejszością narodową, która liczy około 200-300 tysięcy osób. Władze komunistyczne Polski przeprowadziły w 1947 roku akcję „Wisła”, w wyniku której ludność ukraińska zamieszkująca tereny południowo-wschodniej Polski została przymusowo przesiedlona na tereny północne i zachodnie naszego kraju. Mniejszość ukraińska jest obecnie rozproszona, przez co jej działalność jest znacznie utrudniona. Jej największe skupiska występują na terenach województw warmińsko-mazurskiego, zachodniopomorskiego, dolnośląskiego, lubelskiego i podlaskiego. Część Ukraińców uniknęła przesiedlenia z rodzinnych terenów, natomiast inni uzyskali w 1956 roku pozwolenie na powrót, w wyniku czego skupiska mniejszości ukraińskiej znajdują się w województwie podkarpackim i małopolskim.

Ukraińcy w Polsce są w większości wiernymi Kościoła Katolickiego Obrządku Bizantyjsko-Ukraińskiego, natomiast część z nich deklaruje przynależność do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Mają oni swoich przedstawicieli we władzach samorządowych – głównie w województwie warmińsko-mazurskim.

Główne organizacje mniejszości ukraińskiej w Polsce to: Związek Ukraińców w Polsce, Związek Niezależnej Młodzieży Ukraińskiej, Związek Ukraińców Podlasia, Ukraińskie Towarzystwo Lekarskie, Bractwo Cerkiewne św. Włodzimierza, Ukraińskie Towarzystwo Nauczycielskie w Polsce, Stowarzyszenie Ukraińców – Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego, Fundacja Kultury Ukraińskiej, Fundacja św. Włodzimierza Chrzciciela Rusi Kijowskiej.

Najbardziej znaczącymi tytułami prasowymi są: tygodnik „Nasze Słowo”, „Svitanok” – dodatek dla dzieci do „Naszego Słowa” oraz dwumiesięcznik „Nad Buhom i Narwoju”. Przez mniejszość ukraińską są organizowane festiwale kultury ukraińskiej.

Białorusini.
Mniejszość ta liczy około 200-300 tysięcy osób i zamieszkuje na terenie województwa podlaskiego. Spośród nich zdecydowana większość należy do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Ma ona swoich przedstawicieli we władzach samorządowych tegoż województwa oraz przedstawicieli w polskim parlamencie.

Głównymi organizacjami mniejszości białoruskiej są: Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Związek Białoruski w RP, w którego skład wchodzą: Białoruskie Stowarzyszenie Literackie „Białowieża”, Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Stowarzyszenie Dziennikarzy Białoruskich, Rada Programowa tygodnika „Niwa”, Białoruskie Zrzeszenie Studentów, Białoruskie Towarzystwo „Chatka” w Gdańsku oraz partia polityczna Białoruskie Zjednoczenie Demokratyczne i Związek Młodzieży Białoruskiej.

Do najważniejszych tytułów prasowych wydawanych przez mniejszość białoruską w Polsce należą: „Niva” (tygodnik), „Czasopis” (miesięcznik), „Haradockija Nawiny”, „Prawincyja”, „Termapiły”, „Annus Albaruthenicus”, „Bielski Hościniec” oraz „Bielskie Zeszyty Historyczne (półrocznik). Przez Białorusinów zamieszkujących w Polsce organizowane są także liczne imprezy kulturalne, jak na przykład festiwale muzyczne i warsztaty literackie.

Łemkowie.
Zdaniem Tadeusza Białka „Łemkowie to mniejszość etniczna licząca około 60-70 tys. osób. W przeszłości zamieszkiwali tzw. Łemkowszczyznę, czyli Beskid Niski i część Beskidu Sądeckiego. W związku z akcją „Wisła” w 1947 r., w której wyniku Łemkowie zostali przymusowo przesiedleni, większość mieszka w rozproszeniu poza swoim rodzinnym terenem w województwach: warmińsko-mazurskim, lubuskim, zachodniopomorskim i dolnośląskim. Części Łemków udało się uniknąć przesiedlenia z rodzinnych terenów, a części pozwolono na powrót w 1956 r. Stąd też skupiska mniejszości łemkowskiej znajdują się w województwie podkarpackim i małopolskim”1.

1. T. Białek, Międzynarodowe standardy ochrony praw mniejszości narodowych i ich realizacja na przykładzie Białorusi, Litwy i Ukrainy, Warszawa 2008, s. 93.

Przez pewną grupę Łemków podkreślana jest jej przynależność do narodu ukraińskiego, inni natomiast deklarują się jako odrębna mniejszość narodowa. Ich głównymi organizacjami są: Zjednoczenie Łemków (członek wspierający Związku Ukraińców w Polsce), Stowarzyszenie Łemków, Stowarzyszenie „Ruska Burska” w Gorlicach, Towarzystwo na rzecz Rozwoju Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej i Rusiński Demokratyczny Krąg Łemków „Hospodar” (partia polityczna).

Najważniejsze tytuły prasowe mniejszości łemkowskiej to: „Besida” (kwartalnik), „Zahoroda” (kwartalnik), „Watra” (kwartalnik), „Łemkiwska Storinka” (dodatek ukraińskiego tygodnika „Nasze Słowo”). Podobnie jak inne mniejszości, także Łemkowie organizują liczne imprezy kulturalne.

Romowie.
Mamy tutaj do czynienia z mniejszością etniczną szacowaną na 25 tysięcy osób. Romowie tworzą cztery główne grupy: Polska Roma, Kełderasze, Lowarzy i Romowie Karpaccy (Bergitka Roma). Większość mieszka w dużych miastach: Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Łodzi i Gdańsku. Członkowie grupy Bergitka Roma zamieszkują tereny górskie województwa małopolskiego – między Nowym Sączem a Nowym Targiem. Mieszkają oni także w miastach Górnego Śląska i Nowej Hucie, co było związane z ich zatrudnieniem w przemyśle ciężkim w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W Polsce Romowie są w zdecydowanej większości wyznawcami Kościoła Rzymskokatolickiego, znajdują się jednak także wśród nich członkowie Kościoła Zielonoświątkowców i Związku Świadków Jehowy.

Działalność Romów jest skupiona w następujących organizacjach: Centralna Rada Romów, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Romów „Roma Union” we Włocławku, Stowarzyszenie Romów w Krakowie, Centrum Kultury Romów – Towarzystwo Społeczno-Kulturalne z siedzibą w Tarnowie, Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Romów RP w Kędzierzynie-Koźlu, Związek Romów Polskich w Szczecinku, Stowarzyszenie Kobiet Polskich w Krakowie, Stowarzyszenie Romów w Polsce „Czerchań” w Bytomiu, Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Cygańskiej w Gorzowie Wielkopolskim, Stowarzyszenie Romów okręg Nowy Sącz.

Romowie wydają także dwa tytuły prasowe – miesięcznik „Rrom po Drom” oraz kwartalnik „Dialog – Pheniben”. Są również organizatorami licznych imprez, które propagują ich tradycje, w tym festiwali i spotkań zespołów cygańskich.

Litwini.
Ich mniejszość narodowa w Polsce liczy około 20-25 tysięcy osób. Największe skupisko mniejszości litewskiej znajduje się na terenach województwa podlaskiego w gminach: Puńsk, Szypliszki, Krasnopol i Sejny. Zdecydowana większość polskich Litwinów należy do Kościoła Rzymskokatolickiego.

Litwini w gminie Puńsk, gdzie stanowią ponad 80% ludności, mają znaczny udział we władzach samorządowych oraz swoich przedstawicieli we władzach powiatu sejneńskiego. Głównymi organizacjami mniejszości litewskiej w Polsce są: Wspólnota Litwinów w Polsce, Stowarzyszenie Litwinów w Polsce oraz Litewskie Towarzystwo św. Kazimierza. Do wydawanych przez nich czasopism należą natomiast: „Ausra” (dwutygodnik) i miesięcznik dla dzieci („Ausrele”). Ponadto Litwini organizują liczne imprezy kulturalne, niektóre o charakterze cyklicznym.

Słowacy.
Są mniejszością narodową, która liczy 10-20 tysięcy osób i zajmuje tradycyjnie teren Spisza i Orawy – województwo małopolskie. Deklarują przynależność do Kościoła Rzymsko-katolickiego. Posiadają jedną organizację Towarzystwo Słowaków w Polsce i wydają miesięczniki „Život”. Poza tym organizują także imprezy kulturalne, przede wszystkim muzyczne.

Żydzi.
Są mniejszością narodową liczącą 8-10 tysięcy osób mieszkających w rozproszeniu, przede wszystkim w dużych miastach i wyznawcami judaizmu. Działają przede wszystkim w organizacjach: Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym Żydów w Polsce, Stowarzyszeniu Dzieci Holocaustu w Polsce, Stowarzyszeniu Żydowski Instytut Historyczny, Polskiej Unii Studentów Żydowskich, Federacji Organizacji Żydowskich, Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, Państwowym Teatrze Żydowskim im. E. R. Kamińskiej.

Do najważniejszych czasopism wydawanych przez mniejszość żydowską należą: „Dos Jidisze Wort – Słowo Żydowskie” (dwutygodnik), „Midrasz” (miesięcznik). Organizuje ona także liczne imprezy kulturalne oraz imprezy, które mają na celu upamiętnianie ofiar nazizmu.

Ormianie.
Liczą około 5-8 tysięcy osób mieszkających w rozproszeniu na terenie całej Polski, głównie na Dolnym Śląsku i w Krakowie. Ormianie w Polsce przeważnie są katolikami obrządku ormiańskiego lub łacińskiego. Większość z nich nie zna swojego ojczystego języka. Swoją działalność w Polsce skupiają w organizacjach: Ormiańskim Towarzystwie Kulturalnym i w Związku Ormian w Polsce im. ks. abpa J. Teodorowicza. Wydają także kwartalnik „Biuletyn OTK”.

Czesi.
Są mniejszością narodową liczącą około trzech tysięcy osób. Ich miejsce zamieszkania to rejon Kotliny Kłodzkiej, Lubelszczyzna i miejscowość Zelów – koło Piotrkowa Trybunalskiego. Zamieszkujący Polskę Czesi są tradycyjnie ewangelikami. Posiadają oni tylko jedną organizację, którą jest Klub Czeski przy Towarzystwie Słowaków w Polsce – w jego strukturach działają przedstawiciele mniejszości czeskiej.

Rosjanie.
Jak pisze wyżej cytowany Tadeusz Białek „Rosjanie liczą około 10-15 tys. osób, mieszkających głównie w Białymstoku, Gdańsku, Krakowie, Łodzi, Warszawie, na Suwalszczyźnie i Mazurach. Rosjanie w Polsce deklarują wyznanie prawosławne. Niewielka część to staroobrzędowcy (starowiercy), których od 1983 roku reprezentuje Naczelna Rada Staroobrzędowców. Grupa ta, jako grupa wyznaniowa, powstała w drugiej połowie XVII w. w wyniku rozłamu w cerkwi rosyjskiej po soborze 1654 r. Staroobrzędowcy na tereny Polski przybyli z północnej Rosji w latach 80. XVII w., uciekając od prześladowań religijnych”2.

2. Idem, s. 97.

Główne organizacje Rosjan w Polsce to: Rosyjskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe w Białymstoku, Stowarzyszenie „Wspólnota Rosyjska” w Warszawie.

Tatarzy.


Są mniejszością etniczną liczącą około pięć tysięcy osób. Zamieszkują rdzenne kolonie tatarskie na Białostocczyźnie (Bohoniki i Kruszyniany). Ich skupiska znajdują się również w Wielkopolsce, na Pomorzu Gdańskim oraz na Śląsku. Osoby, które należą do tej mniejszości etnicznej mieszkają także w Białymstoku, Dąbrowie Białostockiej, Sokółce, Gdańsku, Gorzowie Wielkopolskim, Warszawie i Wrocławiu.


Mieszkający w Polsce Tatarzy zatracili znajomość swojego ojczystego języka, natomiast pozostali wierni religii i są nadal wyznawcami islamu. Ich główną organizacją jest Związek Tatarów Polskich w RP. Mniejszość tatarska wydaje także swoje czasopisma: „Rocznik Tatarów Polskich, „Almanach Milet” (półrocznik) oraz „Życie Tatarskie” (kwartalnik).

Karaimi.
Stanowią mniejszość etniczną pochodzenia tureckiego, która liczy około dwustu osób. Mieszkają w rozproszeniu, w dużych miastach całej Polski. Karaimi zatracili znajomość języka ojczystego, wyróżniają się natomiast religią karaimską, która wywodzi się z judaizmu oraz islamu. Ich organizacją w Polsce jest Karaimski Związek Religijny.
Bibliografia:

T. Białek, Międzynarodowe standardy ochrony praw mniejszości narodowych i ich realizacja na przykładzie Białorusi, Litwy i Ukrainy, Warszawa 2008.
CZEKAM NA WASZE PRACE.
POLECAM:
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
1MIEJSCE NA TWOJĄ REKLAMĘ
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
E-KOREPETYCJE
Wojciexh Kaniuka - Strefa Słowa
Wykonanie i Administracja Serwisu: Wojciech Kaniuka - Autopromocja